اینترنت در ایران، از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه امسال برای نخستین بار حملاتی را به این کشور آغاز کردند، قطع شده است. در این رابطه، «اینترنتپرو» به معنای ارتقای فنی نیست، بلکه به کاربران اجازه میدهد به اینترنت استانداردی دسترسی داشته باشند که از سد فیلترینگ عبور میکند.
به گفته سولماز ایکدر، روزنامهنگار و پژوهشگر حوزه اینترنت، پلتفرمهای اصلی مانند اینستاگرام، ایکس (توییتر سابق) و یوتیوب، که مدتهاست در ایران مسدود شدهاند، همچنان برای بسیاری از کاربرانِ «اینترنتپرو» بدون استفاده از ابزارهای تغییر آیپی مانند ویپیان (VPN)، قابل دسترسی نیستند.
ایکدر پنج سال است که در اروپا در تبعید زندگی میکند. او با «فیلتربان» (Filterbaan)، سازمانی که با نام «فیلترواچ» (Filterwatch) نیز شناخته میشود، همکاری میکند. فیلتربان، یک نهاد حقوق دیجیتال ایرانی است که رصد سانسور اینترنت، محدودسازی دیجیتال و نظارت در ایران را برعهده دارد. یافتههای این نهاد، بهطور مکرر توسط روزنامهنگاران، فعالان و پژوهشگرانی که درباره محدودسازی دیجیتال در ایران مطالعه میکنند، استفاده میشود.
- طولانیترین خاموشی اینترنت در ایران
قطعی کنونی اینترنت که اکنون بیش از ۸۰ روز از آن میگذرد، طولانیترین مورد خاموشی دیجیتال در ایران است، اما نخستینِ آنها نیست. سالهاست دستگاه امنیتی ایران از این روش برای مختل کردن ارتباطات میان ایرانیان و قطع دسترسی به دنیای خارج استفاده میکند. آخرین بار، این اتفاق در جریان اعتراضات سراسری در ماه ژانویه امسال رخ داد که با مقابله شدید حکومت مواجه شد. اکنون میلیونها نفر، بار دیگر از اقتصاد دیجیتال و ارتباطات، محروم شدهاند.
به گفته فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، «اینترنتپرو»، با هدف «جلوگیری از ایجاد اختلال در فعالیتهای اقتصادی و تضمین ارتباطات تجاری در اوقات بحرانی» طراحی شده است.
- «اینترنتپرو» چیست؟
این سرویس به گروههای شغلی خاصی مانند اعضای اتاق بازرگانی، استارتاپها، شرکتهای فناوری و خردهفروشان ارائه میشود. آنها بسته اولیهای شامل ۵۰ گیگابایت اینترنت دریافت میکنند که هزینه آن معادل حدود ۱۱ دلار (تقریباً ۹.۵ یورو) است.
ایکدر میگوید: «این مبلغ در ایران، پول زیادی است.» از آغاز جنگ، بسیاری از خانوارها تحت فشار شدید اقتصادی قرار گرفتهاند. تورم به بالای ۵۰ درصد رسیده و ارزش ریال بهشدت سقوط کرده که منجر به افزایش ناگهانی قیمت کالاهای اساسی شده است.
تخریب تأسیسات صنعتی و خسارات عظیم تولید، ضربه سختی به اقتصاد وارد کرده و دهها هزار شغل از بین رفته است. علاوه بر این، میلیونها منبع درآمد خُرد نیز بهدلیل مسدودسازی اینترنت از میان رفتهاند.
ایکدر میافزاید: «بسیاری از زنان در شهرهای کوچک و روستاها، محصولاتی مانند میوههای خشک، لباسهای دستدوز یا مواد غذایی را بهصورت آنلاین میفروختند. این درآمد، نقش مهمی در معیشت خانوادههایشان داشت، اما در حال حاضر، این فرصت از آنها گرفته شده است.»
- اینترنت، یک کالای لوکس در ایران!
در ایران، انتقادات گستردهای نسبت به طرح ارائه دسترسی پولی به اینترنت صورت گرفته است. روزنامهی «شرق» و سایر رسانهها، از معرفی «اینترنتپرو»، که دسترسی به ارتباطات و اطلاعات را از حق عمومی و مدنی به امتیاز خاص تبدیل میکند، انتقاد کردهاند.
زنانی که نانآور اصلی خانواده هستند و پیشتر از طریق اینترنت، کسب درآمد میکردند، به همراه دانشجویان، در زمره گروههایی که میتوانند به «اینترنتپرو» دسترسی داشته باشند، نیستند. یک دانشجوی ۱۹ ساله مهندسی، بهشرط ناشناس ماندن به دویچهوله گفت که مطمئن نیست آیا پیشنهاد دسترسی به «اینترنتپرو» را میپذیرد یا خیر.
هر کاربر از طریق کد ملی و شماره موبایل ثبتنامشده شناسایی میشود. این دانشجو گفت که همچنان از بازار سیاه، ویپیان (VPN) میخرد که به او اجازه دسترسی به اینترنت را میدهد، اما به گفته این دانشجو، بسیاری از دوستان و آشنایان او، دیگر توان مالی لازم برای خرید ویپیان را ندارند.
الیور لینو، متخصص آزادی اینترنت در دویچهوله (که از سال ۲۰۰۹ در ایران مسدود شده) میگوید: «دسترسی مردم ایران به اخبار مستقل و اطلاعات موثق، بسیار دشوار شده است.»
لینو میافزاید: «ما از آن زمان، ابزارهای عبور از سانسور را برای مردم داخل کشور فراهم کردهایم که امکان دسترسی به روزنامهنگاری مستقل را مهیا میکند، بااینحال، این ابزارها اغلب در شرایطی که اینترنت تقریباً بهطور کامل قطع است، دیگر کارآیی ندارند.»
در همین رابطه، مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در هفتههای اخیر وعده داده که خدمات اینترنتی بهزودی بازگردانده خواهد شد. در ایران، نهادهای متعددی، از شورای عالی امنیت ملی تا شورای عالی فضای مجازی، در تصمیمگیریهای مربوط به رویکرد دولت در کنترل دیجیتال، دخیل هستند.
گفته میشود یک تیم مدیریت بحران جدید به رهبری محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهوری، تشکیل شده تا به «تعدد صداها» و تداخلِ وظایف در سیاستگذاری اینترنت در ایران پایان دهد. با همه اینها، معنای دقیق این اقدام مشخص نیست. بر اساس اطلاعات روزنامه «شرق»، مقامات دولتی، بهطور صریح از توضیح عمومی درباره جزئیات یا مسئولیتهای این نهاد جدید یا بحث در مورد آن با رسانهها منع شدهاند.
